Menu

Openingslezing 'Rattevangers van het onbehagen'

Openingslezing 'Rattevangers van het onbehagen'
  • Cursusnummer: 21N-01-00L
  • Vakgebied: Mens en maatschappij
  • Locatie: Groningen
  • Seizoen: 2021-Najaar
  • Dag: Woensdag
  • Uiterste inschrijfdatum:
    25 Aug 2021
  • Tijd: aanvang 15.00 uur
  • Cursusdata: 8 september
  • Prijs: € 1
  • Aantal colleges: 1 lezing
  • Werkvorm: Lezing
  • Opmerkingen:

    Petra Bolhuis (filosoof) schreef met haar echtgenoot Theo Meereboer( filosoof) en met Gradus van Florestein ( psychiater) een eigentijdse analyse van de opkomst van populistische partijen en complotdenkers met Arendt’s onderzoek naar totalitarisme als leidraad. Titel ‘Rattenvangers van het Onbehagen’ ISBN 9789493175297, januari 2021,

Openingslezing 'Rattevangers van het onbehagen'

“In een altijd veranderende, onbegrijpelijke wereld hadden de massa's het punt bereikt waarop ze tegelijk alles en niets geloofden, dachten dat alles mogelijk was en niets waar. (….) De massapropaganda ontdekte dat haar gehoor ten allen tijde bereid was het slechtste te geloven, ongeacht hoe absurd het was, en dat het er nauwelijks bezwaar tegen had om misleid te worden, aangezien het elke bewering toch als een leugen beschouwde.”  Dit schrijft Hannah Arendt in de vijftiger jaren over de opkomst van het totalitarisme.

Arendt heeft direct na de tweede wereldoorlog als joodse banneling in Amerika haar onderzoek geschreven over de opkomst van wat zij het totalitarisme noemt. Ze maakte een soort checklist van politieke en maatschappelijke ontwikkelingen waarmee we ook onze huidige tijd kunnen analyseren.

Haar persoonlijke vraag was hoe het kon gebeuren dat een cultureel hoogstaand land zo snel verviel tot de meest gruwelijke dictatuur. Het is, zoals ze zelf zegt, een beschrijving die tot begrip moet brengen, niet om het kwaad te vergoelijken, maar om het te herkennen wanneer het weer de kop opsteekt. Zij vond dat voor een werkelijk ‘dit nooit meer’ de wortels van het totalitarisme begrepen moesten worden. 

Arendt beschrijft hoe totalitaire bewegingen de kans krijgen in een wereld waarin uitzichtloosheid en verwarring aan de orde van de dag zijn, zelfs als veel mensen het qua welvaart beter hebben dan in de eeuwen daarvoor. Het algehele, maar onderling door zeer verschillende oorzaken gevoelde, onbehagen wordt als het ware gebundeld door mensen die functioneren als rattenvangers van dat onbehagen. Deze nieuwe leiders hebben zelf geen enkele ambitie om een nieuwe werkelijkheid neer te zetten, of problemen die mensen ervaren op te lossen. Daarover zijn ze zelf ook duidelijk. Hun grote truc is dat ze zeggen; eerst moet alles stuk en dán pas kan het beter worden. Zo lang ze alle volgelingen vooral aan kunnen zetten tot vernietigen en kapotmaken van wat is, zijn zij gevrijwaard van het bieden van een alternatief. Maar voordat mensen zicht krijgen op de uitzichtloosheid die deze strategie in zich bergt is er al veel stuk, waaronder het vertrouwen in instituties die de democratie moeten schragen. 

Petra Bolhuis

De mens en het menselijk gedrag in de samenleving staan centraal in de cursussen van Petra Bolhuis